Thema – NWR’s Pusher-trilogie

on

Nicolas Winding Refns debuut Pusher (1996) betekende niet alleen de lancering van zijn eigen carrière; ook voor acteur Mads Mikkelsen (die uitgroeide tot Europa’s beste acteur) was het de grote doorbraak. Het plan hierna voor NWR? Amerika! Dat ging fout, en om uit de schulden te raken bouwde hij zijn deprimerende misdaaddebuut acht jaar later uit tot een trilogie.


DE KROCHTEN VAN KOPENHAGEN

Pusher II
Anne Sørensen en Mads Mikkelsen in Pusher II (2004, Refn) – header: Mads Mikkelsen en Kim Bodnia in Pusher (1996, Refn)
  • Pusher | Nicolas Winding Refn
  • 1996 | Denemarken | drama, misdaad | 105 minuten
  • Cast: Kim Bodnia, Zlatko Buric, Slavko Labovic, Mads Mikkelsen, Laura Drasbæk, Peter Andersson, e.a.
  • Pusher II | Nicolas Winding Refn
  • 2004 | Denemarken | drama, misdaad | 95 minuten
  • Cast: Mads Mikkelsen, Leif Sylvester, Anne Sørensen, Øyvind Hagen-Traberg, Kurt Nielsen, Zlatko Buric, e.a.
  • Pusher 3 | Nicolas Winding Refn
  • 2005 | Denemarken | drama, misdaad | 104 minuten
  • Cast: Zlatko Buric, Marinela Dekic, Ilyas Agac, Slavko Labovic, Kujtim Loki, Levino Jensen, Vasilije Bojicic, e.a.

Het beeld in Pusher is korrelig en grauw, de camera dicht op de huid. Na jaren van Deense dogma’s en restricties ademt een indie eindelijk het Europees realisme; Pusher wordt een dikke hit in de bioscopen en in één klap heeft Nicolas Winding Refn, de 26-jarige zoon van een regisseur en een cinematograaf, zijn naam gevestigd als de nieuwe hoop van de Deense cinema.

Thema

Refn bekijkt Kopenhagen vanaf de onderkant. In de laagste sociale klasse leven paupers en hosselaars er hedonistisch op los. Ze zijn op jacht naar geld en een quick fix, zoals Frank (Kim Bodnia) en Tonny (Mikkelsen) in deze film. Frank drinkt goedkope cognac en ziet zichzelf als een soort Tony Montana; Tonny is een sociopaat die RESPECT op zijn kale achterhoofd heeft laten tatoeëren. Het zijn lowlifers; misogyn, dom en lelijk. Maar levensecht, dat zijn ze ook. Refn laat zijn Kopenhagen zien, een Europese stad als vele anderen. Na een mislukte drugsdeal komt Frank in de problemen met de lokale Joegoslavische maffia (de doodenge doch charmante Zlatko Buric steelt hier de show als Milo) – een race tegen de klok volgt voor Frank om met geld over de brug te komen. Of moet hij vluchten met zijn vriendin die hij als stront behandelt? Het is de klassieke lijn van een protagonist die fouten met nieuwe verkeerde beslissingen probeert goed te maken. Vaker gezien, maar niet op deze manier. Niet zo virtuoos als Refn het in beeld brengt. Het is goed voor te stellen dat hij met Martin Scorsese werd vergeleken in zijn begindagen.

Diezelfde virtuositeit legt hij ook aan de dag in de sequels, een kleine tien jaar later. Pusher II (2004) draait om Tonny, die na dertien maanden cel vrijkomt. Hij wendt zich tot zijn vader, een beruchte crimineel die ‘De Hertog’ (Leif Sylvester) genoemd wordt. Deze film speelt zich af in dezelfde wereld als het eerste deel, maar Refn richt zich nu op het personage Tonny en de psyche achter een eenzame man die zich tevergeefs probeert te bewijzen aan zijn vader. Na lang smeken mag hij als vijfde wiel helpen bij wat klussen – er is te weinig ruimte in de vluchtauto dus Tonny moet de bus naar huis nemen. Hij steelt op klunzige wijze een Ferrari om als offer aan zijn vader te schenken, zoals een huiskat een vogeltje voor de baas vangt. Het gebaar valt niet in goede aarde. Langzaam dringt bij Tonny het besef door dat hij een daad moet stellen om nog iets van zijn leven te maken. Hij is de vader van een ongewenst kind met een vrouw die aan de coke zit en wordt meegetrokken in een neerwaartse spiraal van criminaliteit door een kennis die ‘Kurt de Kut’ (acteur Kurt Nielsen) als bijnaam draagt. Tonny is een impotente pornoverslaafde – dit zien we in een pijnlijk ongemakkelijke seksscène – die op het pad van destructie is geboren en er wellicht eindigt. Dit alles culmineert in een radicale, gewelddadige climax. De vraag is of Tonny kan ontsnappen. Het knappe van de film is dat Refn van de op het eerste oog (en in de eerste film) absoluut zwaar gestoorde Tonny een echt mens maakt. Mikkelsen acteert hier fenomenaal.

Pusher3
Slavko Labovic en Zlatko Buric in Pusher 3 (2005, Refn)

In Pusher 3 (2005) keren we opnieuw terug naar een bekende uit het eerste deel, ditmaal naar Milo de Joegoslaaf, misschien wel het meest boeiende personage van allemaal. Tijdens de voorbereiding van een groot verjaardagsfeest voor zijn verwende dochter (Marinela Dekic) krijgt hij te maken met een jonge dealer die zijn lading pillen kwijtraakt. Op zijn beurt komt Milo dan weer in de problemen met een groep Albanese gangsters. Hij is van de oude stempel en snapt de nieuwe generatie criminelen niet. Ondertussen probeert Milo af te kicken; hij is al vijf dagen nuchter. “Ik hoop dat ik deze avond doorkom zonder te gebruiken” zegt hij. Ook in deze film is tijd de grootste vijand van de hoofdpersoon. Milo bezorgt zijn bendeleden voedselvergiftiging met zijn matige kookkunsten – een running gag die zijn oorsprong in de eerste film kent – en staat er alleen voor. De Albanezen dwingen Milo om gastheer te zijn van een Poolse mensenhandelaar en een tienerhoertje dat hij wil verkopen aan een pooier. Net als Frank in het eerste deel en net als Tonny in het tweede, tikt de tijdbom tot hij ontploft van de spanning. Al deze mannen willen wel uit het leventje stappen, maar nooit genoeg. Dat is de harde realiteit die Refn wil laten zien. De standaard protagonist uit de vroege films van Refn is gewelddadig (tegenover vrouwen, vrienden en vijanden), zelfdestructief en gedoemd het noodlot te ondergaan.

Stijl

Anders dan zijn latere, visueel meer uitbundiger werk als Drive (2011) en Only God Forgives (2013), is de Pusher-trilogie erg ingetogen. Geen weelderige beelden en kleuren in overvloed. Refn filmde volgens een strak schema en bij natuurlijk licht; het geeft een bepaalde spontaniteit en authenticiteit. Met name in de eerste film is er focus op het monotone bestaan van een kleine drugsdealer. Frank en Tonny hebben het over seks en films en bedelen om geld bij hun uitgeknepen junkie-klanten. En langzaam zakken ze verder en verder in het drijfzand dat urbaan Kopenhagen is. De films zijn geen liefdesbrieven aan de stad. In The Dansh Girl (2015, Hooper) zagen we een prachtig Kopenhagen. Hier niet, we volgen de tragische anti-helden door vieze straten en in donkere steegjes. Refn rekent filmmakers als Alejandro Jodorowsky, Seijun Suzuki, John Woo, Tobe Hooper en Kenneth Anger tot inspiratiebronnen. Echter, de Pusher-trilogie heeft vooral raakvlakken met het werk van Scorsese. Denk bij Tonny aan Travis Bickle in Taxi Driver (1976) en bij Frank aan Henry Hill in Goodfellas (1990). De derde akte van die laatste film vormt qua opbouw bijna een blauwdruk voor elk van de drie Pusher-films. Qua sfeer doet Pusher nog het meest denken aan Scorsese’s Mean Streets (1973). Hiernaast zien we het realisme van La Battaglia di Algeri (1966, Pontecorvo), de beeldvoering van The Killing of a Chinese Bookie (1976, Cassavetes) en de rauwe, twijfelachtige ethiek van Bad Lieutenant (1992, Ferrara) terug.

Toch is er wel speelsheid en frisheid te vinden. Dat begint al met de credits, waarin elk personage voorgesteld wordt:

De Pusher-trilogie is low-budget documentaire cinema. Het is opmerkelijk hoe Refns stijl is geëvolueerd is tot wat het nu is en hoe de filmmaker zich opnieuw heeft uitgevonden op het gebied van kleurgebruik, beeldtaal en muziek, maar ook als auteur. De trilogie heeft aan kracht niks ingeboet en staat nog steeds als een huis. De drie films vormen samen een coherent geheel. Dat is knap, in een tijd waarin de pretentieuze, overgestileerde misdaadfilms je onder de invloed van Quentin Tarantino en Guy Ritchie om de oren vlogen. De focus ligt in de Pusher-films niet alleen op het rauwe gangsterbestaan, maar ook, en misschien wel nog meer, op relaties tussen vaders, zonen, partners en vrienden. Het is een driedelig humanistisch portret van mensen aan de zelfkant van de samenleving die voor elke centimeter bestaansrecht moeten vechten om te overleven.

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s